UZUNYAYLA’YA ETNO-FOLKLORİK ARAŞTIRMA AMAÇLI  BİR GEZİ

Adıgey Devlet Üniversitesi Adıge  Sorunlarını  Araştırma Enstitüsü ve Kabardey Balkar Devlet Üniversitesi Beşeri Bilimler Enstitüsü temsilcileri olarak Uzunyayla Adıge Folklorunu bizzat yerinde derleme, araştırma ve inceleme amaçlı bir Türkiye gezisi düzenledik.

Sponsorluğunu Maykop şehrinden İbrahim Çetao, Yıldıray Yağan ve Kabardey Balkar Adıge Xase’nin üstlendiği, Madina Paştı (Mıjey), Murat Tabış, Nadir Çetao (Yağan) ‘dan oluşan üç kişilik ekibimiz, 9  Ağustos 2009 da başlayıp büyük çoğunluğu - yaklaşık 120 bin Çerkesin yaşadığı söylenen- Kayseri şehir merkezi ve  Uzunyayla  köylerinde olmak üzere Ankara, Bursa, İstanbul ve Bandırma yakınlarındaki Yeni Sığırcı Kabardey

Köyü’nde folklor(halkbilim) mataryalleri derledi..

Gezimiz boyunca çoğunluğu eski kuşaklardan olmak üzere anadilini konuşabilen  yüze yakın  bilgi kaynağı özelliği taşıyan kişiyle   görüşebilme imkanımız oldu. Topladığımız  onlarca saatlik video ve ses kaydında bir halkbilimci için  paha biçilemeyecek değerde malzemeler bulunduğunu  söyleyebiliriz. Kişisel veya aile arşivlerindeki çok eski ses kayıtlarını bizimle paylaşan herkese özellikle de Tegulan Yakup ve Tokmak Sacit’e çok teşekkür ederiz.

Gezimiz daha çok  folklor(halkbilim) araştırmalarına kaynak olabilecek kişilerin yaşadıkları yerlerin bir haritasını çıkarmak, folklorik ürünleri tespit etmek ve  korunma derecesini belirlemek özelliği taşıdığı için  folkloristlerin kullandığı tabirle “keşif gezisi” karakterindeydi.

Sürgüne kadarki zamana dair  halkın belleğinde kalan Къэзэнокъуэ Жэбагъы, Андемыркъан, Азджэриикъуэ Кушыкупш, Хьэт1охъущокъуэ Мыхьэмэт-1эшэ, Хьэтх Мыхьэмэт гъуазэ, Хьэтхым и къуэ К1асэ, Хъымсад-гуащэ gibi Adıge Folklorunun bir dizi kahraman ve sembolleriyle, kulağımıza tanıdık gelen çocuk folklor ürünlerinden “Мимэ-мимэ”, “Инэ-мыкъуэ” ninnileriyle burada da karşılaşmak bizim için çok hoş ve çok şaşırtıcıydı.

 

Konuştuğumuz yaşlılar bize  büyük bir heyecanla ve uzun uzun  kendi gençlik dönemlerinde “хьэщIэщ//haçeş”lerde o zamanın yaşlılarının yanında nasıl büyük bir saygıyla ayakta durduklarından  başlayarak“Махъсымафэ//maksımafe”  törenlerine kadar  pek çok ilginç şey anlattılar.

Onlar pek çok kez genellikle düğünlerde düzenlenen “Махъсымафэ//maksımafe”  törenlerinin  tanığı ve katılımcısı olmuşlardı.

Anlattıklarına göre bu törenlere yaşlılar davet ediliyor ve anavatandan çıktıktan sonra hafızalarda  getirilen  en eski Çerkes şarkıları söyleniyor “махъсымэ//maksıme”  içiliyordu. Bu törenlerde söylenen şarkıların adı “махъсымафэ уэрэд//maksımafe wored “  idi. Peki sürgüne kadarki bu zamanda halkın belleğinde hangi şarkılar,ağıtlar kalmıştı? İşte  “махъсымафэ уэрэд”lerin isimleri onlardı :

 «Дунеижьыр щымыджэмыпцIэм...»( Koca Dünya Maya Tutmadan Önce)

 «Жэщтеуэжьым и уэрэд»(Büyük Gece Saldırılarının Şarkısı)

 «Къэбэрдей къаным и уэрэд»(Kabardey Kan’ın Şarkısı)

 «Хъымсад-гуащэ и гъыбзэ» (Hımsad Guaşe Ağıdı)

 «Ажджэриикъуэ Кушыкупщ и гъыбзэ» (Pşı Ajgirey Kuşuk’un Agıdı) ve diğerleri.

“Махъсымафэ” törenlerinde bu şarkılardan o anda hangisi söyleniyorsa her katılımcı bir parçayı söyleyip bir yudum“махъсымэ” alıyor ve “нокIуэ!//nouko! veya “уэрщ!// worş!” dedikten sonra yanında oturan kişiye   uzatıyordu.  Alan kişi de “гъуэгуфI!// ğueuguf!» dedikten sonra bir yudum alıyor ve şarkının diğer parçasını söylüyordu.Böylece şarkının her bölümü sırayla farkı katılımcılar tarafından söyleniyordu. Bu söyleme biçimine  «зэрызафэ», «зы уэрэд едзыгъуэ едзын».  deniliyordu.

 Konuyla ilgili olarak Uzunyayla’da yaşanmış bir olayı da anlattılar. Birgün “Махъсымафэ”törenlerinden birinde  katılımcılardan biri şarkının hangi parçasını kendisinin söyleyeceğini yani hangi dörtlüğün kendisine denk  geleceğini düşünürken hayal kırıklığıyla o bölümün sözlerini bilmediğini farketmiş.  Masadan kalkmış ve atına atlayarak şarkıyı iyi bilen bir ihtiyarın yanına gitmiş. Unuttuğu şarkı sözlerini öğrenip henüz sıra kendisine gelmeden  masaya geri dönmüş.

Gerek masa başı gerek sefer şarkılarının başlangıcında hep  “Хьэтх Мыхьэмэт и уэрэд // Hatkh Mıhamet yi wored” şarkısı söyleniyordu.Bu şarkı “гъуэгупэугъурлы уэрэд” yani iyi bir başlangıç şarkısı sayılıyordu.

Araştırma alanımız sadece bunlar değildi.Uzunyayla Çerkeslerinin mizah anlayışı,  “джегуако//geguako” kültürü, halk kültüründe kadın-erkeğin ayrı ayrı rolleri, iyi dileklerin ifade edildiği geleneksel söz sanatımız “хъуэхъу//huaho”, sülalelerle ilgili anlatılar, aile hikayeleri ve daha bir çok şey ilgi alanımıza  giriyordu.

Uzunyayla’da “уэршэр//vorşer” in çeşitli görünümlerde fonksiyonunu koruduğunu ve   geleneksel formlarda saklandığını büyük bir heyecan duyarak  farkettik. Literatür ile karşılaştırıldığında “уэршэр” kelimesinin anlamı ve içeriği genişletilmişti. Serbest, doğal konuşmalardan derin ve ağır konulu konuşmalara, sözel olmayan işaret diline kadar ulaşıyordu .Örneğin “псэлъыхъу уэршэр” genç kız ve erkeklerin birbirlerine karşı kur yapmayla karışık sohbetlerine denilirken “удж уэршэр, dansederken vucut diliyle yapılan sohbete deniliyordu. “уэршэр”terimi taziye amaçlı konuşmalar için bile kullanılabiliyordu.

 

Kamu yaşamı ritüellerinin bozulmasına rağmen geleneksel Adıge düğünleri, cenaze törenleri, “ щIапщэ” (hastalık tedavi yöntemleri), “гущэхэпхэ” ve “хъыринэ”(Yeni doğan çocuğu beşiğe yerleştirme törenleri )   hakkında da   pek çok detaylı bilgi derledik ,pek çok  terim tespit ettik.

 

İnsanların Adıgelikleri, konuşurken kullandıkları atasözlerinde, bilmecelerde , “лIыфIыгъэ”, “фызыфIыгъэ” iyi Adıge erkeği, iyi Adığe kadını nasıl olur sorularına verilen yanıtlarda, Adıge Habzenin altın çağını yaşadığı dönemlere dair  anılarda somutlaşıyordu.

Yalnız, kültürün taşıyıcılarının çoğunluğunun ortak bilinci artık hümanist bir anlayışa erişmiş olmasına rağmen Uzunyayla’da pekçokları tarafından asalet kavramı ve sınıf farklılıkları birer tabu kabul ediliyor. Araştırmacının konuşturduğu yaşlı kişiden bu konularda bilgi alabilmesi hiç kolay olmuyor. Zaman zaman yoğun çaba gösterilmesi gerekiyor.Eğer tatlı dille, söylediklerinin yanlış aktarılıp yorumlanmayacağı konusunda onu inandırabilirseniz sınıf farklılıkları, asalet konularında pek çok ilginç şey öğrenebilirsiniz.

“Уэркъыгъэ//vorkığe” bu durumda “адыгагъэ//adığağa”, “лIыгъэ//tlığe”, “лIыфIыгъэ//tlifiğe” nın eşanlamlısı olma görevini üstleniyor. Nereden geldiğinden bağımsız olarak her insanın ulaşmak istediği bir ideal. Etik bir ideal olarak «Уэркъыгъэ» ve sosyal bir ayrımcılık olarak «Уэркъыгъэ» arasındaki sınırı ne ölçüde algılayabileceği kişinin şahsi özelliklerine, eğitim seviyesine ve diğer faktörlere bağlıdır.

 

Uzunyayla folklorunda  soylular, bölgedeki önemli insanlar, din adamları, halk şairleri ve müzisyenler ve  ünlü genç kızlara dair anılar  önemli yer tutuyor.
Kafkasya’nın karakteristik  özelliği olan Nart Mitolojisi’ne dair hatıralara ise çok az rastlanıyor.Ancak İslam’ın toplum içindeki güçlü konumuna rağmen yaşlı kuşağın  hafızasında geleneksel mitolojik fikirler yer buluyor.
Örneğin ünlü anlatıcı Şogen Ali kuşaktan  kuşağa aktarıla aktarıla kendisine kadar gelmiş Adıgelerin kutsal saydıkları bir ağaçtan yapılıp “шэхудэ” yani balmumuyla sarılmış Adıge halk kültürünün kült nesnelerinden “хьэмкIутIей баш / hamkuteybaş”ı anlattı bizlere.

Ali’nin söylediğine göre “ХьэмкIутIей” büyükbaş hayvanların tedavisinde kullanılıyormuş. Hayvanın başının üstüne tutuğunuzda hasta hayvan iyileşirmiş.

Şogen Ali ve ailesine kendi ellerinde bulunan orjinal “хьэмкIутIей баш” ı “Anavatana götürün!” diyerek bize hediye ettikleri için çok teşekkür ederiz.

 

  

Gezimiz boyunca  bölgede yaşayan değişik Çerkes boyları arasında benzersiz

geleneksel formlara rastladık.Kabardey, Abazin, Hatukay, Abadzehler  arasında

geleneksel sosyal motiflere uygun mizahi çatışmalar,atışmalar, kendi aralarında

birbirlerine takılmalar, bir grubun diğeri hakkında anlattığı fıkralar, anekdotlar, etiketler

önemli bir rol oynuyor.

Her alt etnik grup diğerlerine karşı kendi Çerkesliğinin daha üstün olduğunu iddia ediyor

ve buna inanıyor. Bütün bunlar  sözel düellolar biçiminde kişinin espri yeteneğine bağlı

olarak mizahi formlar çizgisinde gerçekleşiyor.Ancak ne yazık ki dilin ve folklorik

motiflerin  kaybolmaya yüz tutumasıyla  gruplararası dengenin korunma yöntemleri de

yıpranıyor.

Uzunyayla Çerkeslerinin  kendilerine  özgü  tanımlarıyla “къегъафэ” «къегъэуг`»

“къегъэудж” “къегъэшэшэн” yani dans repertuarı genel olarak şu şekildedir

denilebilir; “ Къэбэрдей къафэ кIыхь” (Klasik Kabardey Kafe ), “къафэ къуаншэ”,

“шэшэн”( Kabardeyler arasındaki temsili büyük oranda Abadzehlerin “ лъапэрышъу”

adlı oyununa benzeyen , hızlı ve ikili oynanan bir oyun),

”удж”(tüm Adıgelerin ortak dansı.) ”удж” ne yazık ki kimi  dış kültürel ve dini baskılar

altında kalarak  trajik bir kaderi yaşamıştır.

 

 

 

Türkiye’nin başka bölgelerindeki Kabardeyler arasında “къафэ зыгъэкIэрахъуэ,

хьэнакIуэ,  къафиплI,  мэлыхъуэжь къафэ,  къущхьэ къафэ, шэнттегуэж къафэ,”

лъэныкъуей, удж зэблэдзыпIэ” terimlerine de  rastladık.

 

 

Uzunyayla yaşlılarının konuştuğu gibi bir dili artık ne yazık ki Kafkasya’da duymak

mümkün değildir.O, Sovyet literetürü, devlet televizyonu, radyosu tarafından “bozulmuş”

bir dil değildir.

Bu otantik ve özgün halk dilinin artık sadece belli bir yaşın üstündekilerin konuşabildiği,

yeni nesiller tarafından konuşulamayan  kaybolmaya yüz tutmuş bir dil olması  üzüntü

sebebimiz olmuştur.

 

Türkiye’deki Çerkes gençleri dili sadece konuşamıyor değiller, basit gündelik

konuşmaları bile anlamıyorlar.Çerkes organizasyonlarının çabasıyla gençler arasında dil

ve kültürün yeniden canlandırılmasını, bu güzel, otantik halk dilinin yaşatılarak  istenilen

sonuca ulaşılmasını umarız.

Yeni nesillerin yeniden Çerkesleştirilebilmeleri için folklor derleme,düzenleme,yayınlama

yapılanları başka diillere çevirme, yorumlama çalışmaları oldukça faydalı olacaktır.

 

Uzunyayla etrafı yabancı kültürle  çevrilmiş, ama  kendine özgü  altkültürleri,

karekteristik özellikleri, sosyal ilişkileri olan   ilginç bir bölge. Hepsinden daha  önemlisi

kendine özgü  mizah kültürü ve geleneksel  iletişim özellikleriyle dikkat çekiyor.

Ekibimizin üyeleri, içindeki herşeyi Çerkes dünyasının geri kalanına açmak ,anlatmak

ve korumak  için  kendilerine  koskoca bir Çerkes dünyasının  kapılarını açtılar.

Çalışmalarımız bilimsel eserlerde detaylıca yer alacaktır.

 

Orada  bulunduğumuz zaman içinde ekibimiz üyelerine ulaşım, barınma, beslenme,

başta olmak üzere her tür konuda yardımcı olan dost ve akrabalarımıza , Talas

Uzunyayla Derneği başkanı Necdet Karaçay  ve dernek çalışanlarına, Ankara’daki

çalışmalarımıza yardım eden Erol Taymaz ve İsmet Boran’a, Bursa’dan Huşt Emel’e ve

adlarını saymakla bitiremeyeceğimiz pek çok soydaşımıza en içten sevgi ve

teşekkürlerimizi sunarız.

 

 

 

Madina Paştı (Mıjey)  Adıgey Devlet Üniversitesi Filoloji Bilim Asistanı

Rusçadan çeviren :    Çetao Nadir Yağan