Адыгэ хабзэ

Сыт хуэдэ цIыхури къащти дэтхэнэми ищIэжын хуейщ къызыхэкIа лъэпкъыр зищIысыр, зыхуэдэр. Адыгэ нэмысыр, хабзэр цIэрыIуэу ижь-ижьыж лъандэрэ къекIуэкIащ.

Адыгэ хабзэр дэтхэнэ зы адыгэм дежкIи адэжь дамыгъэщ, акъыл гъуэмылэщ, тагъэ дахэу нэхъыжьыфIхэм къытхуагъэнаш.

Дэ абы дэгу бзагуэ дыхуэхъумэ псатхьэр къытхуэгъынщ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, адыгэм я лъэпкъыр, я хабзэр бэлыхьышхуэм къыхихащ, ар ихъумэжын папщIэ бэнэныгъэ куэд иригъэкIуэкIащ.

Ди адыгэ хабзэр къызэрыгуэкIкъым. Ар апхуэдэу къызыщыхъум абы и мыхьэнэм имызакъэу и пщIэри егъэлъахъшэ.

Егъэлеиныгъэ лъэпкъ хэмылъу жыпIэ хъунущ адыгэр адыгэ зыщIар и хабзэр арауэ. Адыгэ хабзэр цIыху хыхьэкIэ, цIыху хэтыкIэ къудейкъым, атIэ ар дуней еплъыкIэщ, гуапагъэщ, хьэл-щэн дахэщ.

 «Сэ грузину сыкъамылхуам, Адыгэу сыкъалъхуну сыхуеят», - жиIауэ щытащ грузин тхакIуэшхуэ гуэрым. Зыубгъауэ уегупсысмэ, Адыгэ хабзэр цIыху, лъэпкъ, жылэ, нэхъыжьрэ нэхъыщIэрэ, къинэмыщIахэм я зэхущытыкIэ зэгурыIуэкIэщ.

Ар здынэмысрэ здэмыIэбэ плIэнэпэрэ адыгэ гъащIэм иIакъым. Iуэху жьгъей дыдэу къытфIэщIхэм я деж къыщыщIэдзауэ Iуэхушхуэ дыдэхэм я деж нэсу.

Ар псалъэм имызакъуэу щапхъэщ икIи цIыхур цIыху зыщI нагъыщэщ, гуапагъэщ, хьэлэлыгъэщ, жумартыгъэщ.

Адыгэ хабзэм утепсэлъыхьыну бзэм къитIысыркъым икIи тыншкъым. Ар зыхэпщIэн хуейщ уи гуми уи псэми дыхьэу.

Адыгэ хабзэр ягъэзащIэ, зэрахьэ, я гум щахъумэ армыхъумэ, псалъэ фэрыщIыгъэкIэ, псалъэ дыгъэлкIэ ягъэбатэркъым. Аращ дауи адыгэхэм щIыжаIэр «Хабзэр бзэгупэкIэ зэрахьэркъым».

Адыгэ хабзэр зэгурыIуэу зэгуэр Iэ IэткIэ къащтакъым. Ар лIэщIыгъуэ IэджэкIэ зэфIэуващ, гъащIэм къыхэкIащ.

Адыгэ хабзэм пасэрей зэманыжь блэкIа куэдым и нэпкъыжьэ телъщ. Аращ дауи хабзэм дунейм, цIыху гъащIэм и къэхъугъэ псоми и Iуэху щIыхэлъыр, дэтхэнэ зы адыгэми и гурыщIэр и дорэш-плIэрэш дэIэбэу щымыуэным, цIыху хуэдэу щытыным ар щIыхуэсакъыр. Дэтхэнэ зы адыгэми а хабзэр и гум хэпщIауэ къэтэджын икIи ар игъэзэщIэн хуейщ. Насыпышхуэщ адыгэ хабзэр, нэмысыр пхэлъыныр.

Адыгэ хабзэм и пкъыгъуэ нэхъыщхьэ дыдэхэм ящыщщ Адыгагъэр.

Абы къызэщIеубыдэ щIыхьыр, зэхуагъэр, пэжыгъэр, укIытэр, гулъытэр, нэхъыжьым пщIэ хуэщIыныр, бзылъхугъэр гъэлъэпIэныр, сабийр гъэгушхуэныр, нэгъуэщIым зыдэщIыныр, ари уи щхьэ еплъытыныр.

Хьэщ1э гъуэгурык1уэм к1элъызрахьэу щыта хабзэр‏

Нэхъыжьым хуащI пщIэмрэ щIыхьымрэ къэзыгъэлъагъуэ хабзэхэм щыщщ:

v    АдыгитI зэгъусэу лъэсу кIуэмэ, нэхъыжьыр сыт щыгъуи ижьырабгъумкIэ щытщ. Ахэр щуу хъумэ, нэхъыжьыр сыт щыгъуи яку дэтщ, курытым абы и сэмэгурабгъур нэхъыщIэм иIыгъщ.

v Ещхьыркъабзэущ Iэнэм ущытыскIэ узэрытIысын хуейр.

v   Гъуэгу тет нэхъыжь зэикI кIэлъыджэркъым, атIэ лъэщIохьэри и сэмэгурамбгъур зэрегъэгъуэт, фIохъус ирехри итIанэ зыхуеймкIэ йоIупщI е йочэнджэщ.

v   Псалъэмакъ щекIуэкIым и деж нэхъыжьыр зэикI зэпаудыркъым. Нэхъыжьыр яхыхьэмэ псори сытым щыгъуи дэнэ дежи щотэдж. Нэхъыжьым имызакъуэу хьэщIэми, бзылъхугъэми, хамэм щхьэкIи мэтэдж унэм щIэсми губгъуэм исми зэхэгъэж имыIэу.

v   НэхъыщIэр зыщIыпэ кIуэнумэ, нэхъыжьым иригъэщIэн, хуит зыкъригъэщIын хуейщ. Къэбгъэзэжамэ нэхъыжьым плъэгъуамрэ уздэщыIамрэ хуэIуэтэжын, ухутепсэлъыхьыжын хуейщ.

v   ЦIыху гъэса, Адыгагъэ, цIыхугъэ зыхэлъыр нэхъыжь и деж щIыхьэурэ абы еуэршэрылIэн, щIэупщIэн, хъыбар иригъэдэIуэн, ечэнджэщын хуейщ.

Хабзэм и мыхьэнэр къэзыгъэлъагъуэ  Адыгэ псалъэжьхэм щыщ:

Ø     Хабзэр убзэ зыфIэщIым, хуэпщIэным и ныкъуэр къегъанэ.

Ø     ХабзэмыщIэр напэтехщ, щIыкIейщ, жьантIакIуэщ.

Ø     Нэмыс зимыIэм – насып иIэкъым.

Ø     Жьым пщIэ хуэпщIым – пщIэ бгъуэтынщ.

Ø     Нэмысыншэр насыпыншэщ.

Ø     Нэмыс зыхэлъым – насып иIэщ.

Ø     Iей пщIауэ фIы ущымыгугъ.

Ø     фIы пщIамэ ущIэмыфыгъуэж.

Ø     Уи япэкIэ мывэ хъурей бгъажэмэ ухуозэж.

Ø     Лъэпкъым и пщIэр зыгъэиным щIыхьыр ину хуэфащэщ.

Ø     Хабзэр лъэпкъым и фэеплъщ икIи мыкIуэдыжыну къулеягъэщ.

Ø     ГъащIэр насыпкIэ зыхуэупсэр зи хабзэр фIыуэ зылъагъурщ.

Ø     УкIытэр насыпым и шыпхъущ, намысым и къуэшщ.

Ø     Хабзэр, нэмысыр – ар гъуджэщ, ар гуащIэдэкIым и напэщ.

Адыгэхэм  ди хъуэхъу дахэхэм щыщ:

v    «ХабзэмыщIэ – емыкIухьщ»  - жаIэр. Абы къыхэкIкIэ адыгэ хъуэхъу дахэхэр пщIэн хуейщ.

v    Дзэм кIуэ щIалэм йохъуэхъу: узыхыхьэм ди адыгэ напэр умыгъэукIытэу уахэтыну, узыншэу къэбгъэзэжыну сынохъуэхъу. Гъуэгу махуэ утихьэ! Гъуэгу махуэ уиужьэ!

v    Унэ зыщIам, унэщIэ щIэтIысхьам зэрехъуэхъур:

«Угъурлы ухъу! НасыпыфIэ фыщыхъу! Тхьэм фыщигъэтынш! Лъапсэ быдэ, псэупIэ угъурлы фхухъу!

КъыщIыхьэм насып къыщIихьэу,

ЩIэкIыжым акъыл щIихыу,

Куэдрэ тхьэм фыщигъэпсэу!

v    Сабий унагъуэм къыхуалъхуамэ:

ЩIалэ цIыкIуу щытмэ:

Гущэпс быдэ фхухъу!

Къыфхэхъуам и насып, и гуфIэгъуэ

Куэду тхьэм фигъэлъагъу!

Лъэпкъ фхухъу!

v    Хъыджэбз цIыкIуу щытмэ:

Хъыджэбз цIыкIуу къыфхэхъуар

Къарэкъэтинэу,

Бэрэтинагъуэу,

Данагъуэ Iупэу,

Щхтьэцыпэ дыкъуакъуэу,

Шэнтым тесым тхьэрыкъуэу,

Зиукъэдиймэ аслъэну,

Щхьэцыдзэ кIыхьу,

Хьэл щэныфIэу,

ФIыгъуэ натIэу,

Куэдрэ узыншэу,

НасыпыфIэ фхуэхъуну!

v    ЕджапIэ щIэтIысхьам зэрехъуэхъур:

Уи щIэныгъэм и хъер улъагъу!

Уи IэщIагъэм тхьэм насыпыгшхуэ къыпхудигъакIуэ!

***************

Гъавэр ди бэву

Хадэ бэвыр ди натIэу

Ди щIэныгъэр къэралым яджу

Ди насыпым бжыгъэ имыIэу

ДиIэ фIыгъуэр тхуэбагъуэу

Нэхъыжь IэщIагъэр нэхъыщIэм яджу

Дызэчэнджэщу, дызэдэлажьэу

Лэжьыгъэм хъерыр къытхуихьу

Ди гъащIэр дахэу,

Дыгъэр къытхуэгуфIэу

ФIыгъуэр щыбатэу

Хъуэхъу жытIэр псоми тхуэмахуэу

Гъэ мин Iэджэ дгъэщIэну

Дэ абыкIэ дохъуахъуэ!

Уи щхьэм уезыгъэгупсысыж, губзыгъагъ, Iущагъ зыхэлъ псалъэ шэрыуэхэм щыщ:

Ø     Зи мыIуэху зезыхьэм ар иIуэхутхьэбзэу къыщохъу.

Ø     Зым пэжыр фIэлъапIэщи, адрейм дыщэр фIэнэхъ лъапIэщ.

Ø     Хэти яIэт, хэти яIуэт.

Ø     Мыгъуагъэр тхьэмыщкIагъэм кIэрыпщIэгъуафIэщ.

Ø     Зым нэхъ къопщэри, адрейм и жьапщэ мэхъу.

Ø     Хуэмыхум дэуэршэрыху щхьэхынэ хъуащ.

Ø     Хэти укIытэр къытокIуэ, хэти укIытэм токIуэ.

 Зыхэзылъхьэжар : Сокъур Залинэ.

VATAN MiLLETLERiN  EViDiR  

Ahmet Mithat